اربعین؛ از ابررویداد رسانهای عصر جدید تا تجلی تمدن همگرایی و وحدت امت اسلامی
در جهان معاصر که رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی بزرگترین رویدادهای سیاسی، هنری و ورزشی جهان را با بودجههای میلیارد دالری پوشش میدهند، پدیدهای فراملی، پویا و شگفتانگیز در جغرافیای خاورمیانه رخ میدهد که فراتر از تمام کلیشههای رایج رسانهای و چارچوبهای تئوریک مدرن است. راهپیمایی عظیم اربعین حسینی اکنون به عنوان بزرگترین اجتماع مذهبی جهان و یکی از اثرگذارترین، پویاترین و جریانسازترین ابررویدادهای رسانهای عصر جدید شناخته میشود. این رویداد سالانه، تصویری متمایز، عمیق و چندبعدی از معنویت، همگرایی فرهنگی، دیپلماسی عمومی و وحدت امت اسلامی را به نمایش میگذارد که در آن میلیونها انسان فارغ از مرزهای تصنعی جغرافیایی، تفاوتهای مذهبی، خطکشیهای نژادی و محدودیتهای ساختاری، در یک کلانروایت انسانی و معرفتی به هم میپیوندند. این پدیده منحصربهفرد، فراتر از یک آیین سنتی یا تقویمی، تمرینی بنیادین برای ساختن جامعهای مقتدر، مهربان، متحد، عدالتخواه و صلحآمیز در تراز آرمانهای والای بشری است.
بزرگترین اجتماع مذهبی جهان و ارزشهای خبری اربعین حسینی به عنوان یک ابررویداد رسانهای
اگر از عینک علوم ارتباطات، نشانهشناسی و ارزشهای خبری به پدیده شگرف اربعین بنگریم، با نمونهای بینظیر و کلاسیک از تعاریف ژورنالیستی مواجه میشویم که تمام قواعد رایج رسانههای جریان اصلی را بازتعریف میکند. ارزش خبری «دربرگیری» در این رویداد به اوج تجلی خود میرسد؛ جایی که سخن از حضور بیست تا بیست و پنج میلیون انسان در یک بازه زمانی محدود و در یک جغرافیای مشخص است. این میزان از مشارکت فعال انسانی، رکورد بزرگترین تجمع مسالمتآمیز تاریخ را به نام خود ثبت کرده است. ارزش خبری «شگفتی» نیز در نحوه تدارکات، لجستیک خودجوش، تأمین امنیت و میزبانی بیمنت از این جمعیت میلیونی نهفته است؛ پدیدهای معجزهآسا که هضم و تحلیل آن برای ساختارهای بوروکراتیک، دولتی و مدیریت شهری مدرن امروزی کاملاً ناممکن و باورنکردنی به نظر میرسد. از سوی دیگر، برای مردم منطقه بهویژه شهروندان و مهاجران جغرافیای مظلوم افغانستان، ارزش خبری «مجاورت» عمیقاً و با تمام وجود احساس میشود. حضور پررنگ، پرشور و معناگرای زائران، مجاهدان، نخبگان و پناهجویان افغانستانی در این مسیر، پیوند مذهبی، تاریخی و فرهنگی دیرینهای را میان قلب آسیا و عتبات عالیات بازنمایی میکند. این حضور همگانی، تنوع عجیبی از ملیتها، نژادها، زبانها و گویشها را زیر یک پرچم واحد گردهم میآورد و کلیشههای رایج و تاریک رسانههای غربی را که خاورمیانه را صرفاً مهد جنگ، ویرانی، تعصب و تروریسم معرفی میکنند، به طور جدی به چالش میکشد. همزمان، ارزش خبری «شهرت» نیز با پیوند عمیق نام امام شهید و یاران وفادارش به عنوان نمادهای جهانی، جاودانه و فراجناحی آزادی، حریت و عدالتخواهی، توجه نخبگان، اندیشمندان و افکار عمومی بینالمللی را به این شاهراه معنوی جلب میکند و کانون توجه جهان میسازد.
نقش تمدنی اربعین و بیانات امام شهید در ترویج معنویت، مقاومت اخلاقی و وفاداری زینبی
جوهره اصلی، موتور محرکه و روح حاکم بر حرکت اربعین، پویایی معنوی و معرفتی آن است که ریشه در بیانات تاریخی, حماسی و اصیل رهبران الهی و امام شهید دارد؛ مقتدایی که با فداکاری بینظیر، ایثار همهجانبه و شهادت سرخ خود در کربلا، مکتبی را پایهگذاری کرد که هدف غایی آن احیای اخلاق، بیداری وجدانهای خفته بشری، نفی استبداد و ایستادگی سرسختانه در برابر ساختارهای ظالمانه بود. اربعین، بازخوانی رسای این پیام تمدنساز در گستره تاریخ است و پتانسیل و ظرفیت بالایی برای پیریزی یک نوینتمدن اسلامی بر پایه ارزشهای فطری و انسانی دارد. در این بستر معرفتی عمیق، اربعین صرفاً یک مناسک صوری، حرکت توریستی یا مراسمی محصول تقویم نیست؛ بلکه یک جریان مداوم، زنده و انقلابی از انسانسازی است. زائر در این مسیر قدم به قدم، ایثار حسینی و وفاداری زینبی را مشق میکند. مقاومت اخلاقی در برابر ستم، حفظ کرامت انسانی و ایستادگی بر اصول حقطلبی، درسهای اصلی این مدرسه بزرگ و بیدیوار هستند که زائران با پیادهروی در این مسیر و تحمل سختیها، آنها را در جان و روح خود درونی میسازند. این بعد تمدنی، ظرفیت عظیمی برای ایجاد تحول فکری، اخلاقی و فرهنگی در جوامع اسلامی، بهویژه در ساختارهای آسیبدیده از جنگ، فقر و استعمار فراهم میآورد و انسان طراز جدیدی را تربیت میکند.
اربعین به عنوان پدیده مردمی، فرهنگی و فراملی و نفی دوگانهسازی سیاسی در میزبانی ایران و عراق
یکی از شاخصترین، زیباترین و متمایزترین ویژگیهای اربعین، ماهیت کاملاً مردمی، خودجوش، مدنی و فراملی آن است. در دنیای امروز که سیاستمداران و قدرتهای بزرگ استکباری تمام توان رسانهای و اقتصادی خود را به کار میبندند تا ملتها را در قالب دوگانهسازیهای تصنعی، تعصبات ناسیونالیستی و روایتهای تقابلی روبروی هم قرار دهند، اربعین خط بطلانی صریح بر این مرزبندیهای اعتباری میکشد. این آیین فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران، عراق، افغانستان و پاکستان حرکت کرده و به فضای اشتراک، همدلی و همافزایی همگانی تبدیل میشود. در این میان، نقش بیبدیل، ایثارگرانه و حماسی مردم شریف عراق در مهماننوازی و خدمترسانی بیمنت، جلوهای بینظیر و وصفناشدنی از کرامت و سخاوت انسانی را به تصویر میکشد. مردم عراق با گشادهرویی، اخلاص و عشقی پاک، تمام دارایی و پسانداز طول سال خود را در طبق اخلاص میگذارند تا راحتی، رفاه و آرامش زائران را فراهم کنند. همزمان، مشارکت وسیع، سازمانیافته و پرشور نهادهای مردمی، خیرین و داوطلبان ایران اسلامی در تسهیل این سفر، در کنار خدمات لجستیکی، پزشکی و برپایی ایستگاههای خدماتی، نمونهای عالی از همکاری بینالمللی بر پایه ایمان و عقیده مشترک است. این همگرایی عمیق مردمی مانع از آن میشود که جریانهای سیاسی منفعتطلب بتوانند این اقیانوس خروشان انسانی را به نفع مقاصد حزبی یا دولتی خود مصادره به مطلوب کنند.
همبستگی امت اسلامی، حضور شیعه و اهل سنت و نماد جامعه متحد و عدالتخواه در پیادهروی اربعین
روایت اربعین، روایت ساختن یک ماکت، مدینه فاضله یا الگوی کوچک از آرمانشهر اسلامی و جامعه مهدوی است. پیام محوری و بنیادین این رویداد شکوهمند روشن و قاطع است؛ اربعین فقط یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه تمرین عملی ساختن جامعهای مهربانتر، متحدتر، دلسوزتر و عدالتخواهتر است. در این مسیر طولانی و سراسر نور، هیچکس بر دیگری برتری مادی، طبقاتی یا نژادی ندارد؛ ثروتمند و فقیر، مسئول و شهروند عادی، دوشادوش یکدیگر راه میروند، از یک سفره غذا میخورند و مفاهیمی چون برادری، مواسات و برابری به معنای واقعی کلمه محقق میشوند. این فضا، مشق زنده، عینی و ملموس زیستن عدالتخواهانه در عصر مدرنیته و مادیگرایی است. همچنین، این رویداد نماد عینی همبستگی و انسجام امت اسلامی است. حضور مشترک، صمیمانه و شانه به شانه پیروان تشیع و تسنن در این راهپیمایی، تمام توطئههای تفرقهافکنانه مذهبی و پروژههای شیعههراسی و سنیهراسی را به طور کامل خنثی میسازد. زائرانی از افغانستان، پاکستان، هند، ایران، عراق، کشورهای عربی و حتی جوامع آفریقایی و اروپایی، تنوع شگفتانگیزی از فرهنگها را به نمایش میگذارند که حول محور محبت اهلبیت به یک اتحاد استراتژیک، عاطفی و ناگسستنی دست یافتهاند.
موکبها به عنوان نماد فرهنگ مهماننوازی و پاسخگویی به نیازهای اداری و رفاهی زائران افغانستانی
موکبهای برپاشده در تمام مسیرهای پیادهروی، فراتر از ایستگاههای ساده توزیع غذا، آب و استراحت، کانونهای جوشان فرهنگی، رسانهای و نماد زنده فرهنگ معاصر ایثار هستند. در این جغرافیای معنوی، روایتهای انسانی شگرف، ماندگار و تکاندهندهای خلق میشود؛ داستان کودک خردسال عراقی که با التماس و گریه به زائران آب تعارف میکند، سالمندی که با پاهای لرزان و خسته مسافتهای طولانی را میپیماید، و خانوادههای مهاجر و رنجدیده افغانستانی که سالها رنج آوارگی، غربت و ناملایمات را در زلال معنویت و برادری اربعین شستشو میدهند، بخشهای عمیق و دراماتیک این کلانروایت هستند. افرادی که بدون هیچ نام، نشان و چشمداشتی، دارایی خود را صرف خدمت به زائران میکنند نشاندهنده عمق نفوذ این فرهنگ پویای حسینی در لایههای زیرین جامعه است. در این میان، زائران و مهاجران بااخلاص افغانستانی با وجود تحمل فشارهای شدید اقتصادی، موانع مرزی، چالشهای پاسپورت و ویزا و محدودیتهای اداری، با ایمانی استوار و گامهایی پولادین خود را به این اقیانوس معرفت میرسانند. پاسخگویی دقیق، تکریمی، به موقع و محترمانه به نیازهای اداری، کنسولی، رفاهی، حملونقلی و بهداشتی زائران افغانستانی، امروزه یک آزمون بزرگ، حیاتی و تاریخی برای دولتها، مسئولان و نهادهای مردمی میزبان در ایران و عراق است تا در عمل نشان دهند که شعار وحدت اسلامی و امت واحده، نه یک استراتژی مقطعی، بلکه یک باور قلبی و عینی است. در همین راستا، توسعه زیرساختهای مرزی، تسهیل صدور ویزا، راهاندازی موکبهای اختصاصی برای خدمترسانی به زائران ورودی از مرزهای شرقی و تکریم بیواسطه این زائران دلسوخته، گامی کلیدی در راستای تقویت این همگرایی تمدنی است. اربعین در واقع، فریاد رسای بیداری، آگاهی و انسجام امت اسلامی و تجدید عهدی سرخ با آرمانهای والای انسانی، آزادی و عدالت در عصر کنونی است.
نویسنده: محمد امان فلاح
