جاسوسی از فراز افغانستان؛ امریکا و پاکستان در کانون گمانهزنیها
منابع محلی گزارش داده اند که صبح روز پنجشنبه هفتهای قبل یک پهپاد ناشناس در کوههای اطراف میدانشهر، مرکز ولایت میدانوردک سقوط کرده است. نوع و مالکیت پهپاد هنوز تایید نشده؛ برخی رسانهها آن را شبیه MQ-9 گزارش کردند. گزارشها حاکی است که در زمین تلفات جانی گزارش نشده و نهادهای بینالمللی یا وزارت دفاع امریکا هنوز رسماً واکنشی نشان ندادهاند. بررسی علت و کشف لاشه ادامه دارد. مقامات حکومت برای کسب جزئیات بیشتر در مورد این لاشه پهپاد تحقیق میکنند.
مرور پیدرپی گزارشها از مشاهده و سقوط پهپادها در نقاط مختلف افغانستان، تصویری نگرانکننده از وضعیت حریم هوایی کشور ترسیم میکند؛ آسمانی که عملاً از حاکمیت ملی خالی مانده و به میدان رقابت بازیگران خارجی بدل شده است. پهپادها، بیصدا و بیپرچم، نشانهای از واقعیتی پنهاناند، اینکه افغانستان اگرچه از اشغال نظامی رها شده، اما همچنان در معرض نظارت و مداخله امنیتی بیرونی قرار دارد.
بر پایه شواهد موجود، دستکم دو کشور بهطور مستمر از پهپاد در آسمان کشور استفاده میکنند. ایالات متحده، پس از خروج نظامی و تعطیلی پایگاههایش، راهبرد فراافق را برگزیده است؛ راهبردی که به واشنگتن اجازه میدهد بدون حضور میدانی، عملیات شناسایی و حملات هدفمند را ذیل عنوان مبارزه با تروریسم دنبال کند. این رویکرد، هرچند کمهزینهتر برای امریکا، اما برای افغانستان به معنای تداوم نقض حاکمیت ملی است.
در سوی دیگر، پاکستان قرار دارد؛ کشوری که با استناد به مقابله با تحریک طالبان پاکستان، بارها از پهپادهای مسلح و جاسوسی در داخل خاک افغانستان بهره گرفته است. این اقدامات، افزون بر پیامدهای امنیتی، بر پیچیدگی روابط منطقهای میافزاید. در مجموع، پهپادها امروز نماد مرحلهای تازه از بحران حاکمیت در افغانستاناند؛ بحرانی که دیگر نه روی زمین، بلکه در آسمان جریان دارد.
با وجود گمانهزنیهای گسترده در مورد عوامل فرستنده پهپاد، تاکنون هیچ دولت یا نهاد رسمی مسئولیت این پهپاد را نپذیرفته و موضوع در هالهای از ابهام باقی مانده است. حکومت کنونی افغانستان نیز ترجیح داده در این مورد سکوت کند و از ارائه موضع شفاف خودداری ورزد؛ سکوتی که بر حجم تردیدها افزوده است. همزمان، اختلاف نظر جدی درباره ماهیت پهپاد دیده میشود، شماری از منابع آن را پهپاد بیرقدار ساخت ترکیه معرفی میکنند، در حالیکه گزارشهای دیگر از احتمال امریکایی بودن آن و تعلقش به خانواده پهپادهای MQ حکایت دارد؛ اختلافی که نبود اطلاعات موثق و رسمی را برجستهتر میسازد.
نقض حریم هوایی یک کشور با هر بهانهای نوعی تجاوز بینالمللی است. بر پایه حقوق بینالملل، ورود غیرمجاز به فضای هوایی دیگر دولتها حاکمیت ملی را نقض و با اصول عدم مداخله و احترام به تمامیت ارضی در تضاد است. حتی ادعاهای امنیتی یا مبارزه با تروریسم نمیتواند به طور خودکار اجازهای برای عملیات فرامرزی ایجاد کند؛ چنین اقداماتی نیازمند موافقت صریح دولت میزبان یا حق مشروع دفاع جمعی است.
سقوط این پهپاد، یک مسئله عادی و قابل چشمپوشی نیست؛ بلکه مصداقی روشن از تجاوز به حریم هوایی افغانستان بهشمار میرود. هرچند هیچ کشوری مسئولیت آن را نپذیرفته، اما قرائن موجود نگاهها را به سوی بازیگرانی معطوف میکند که پیشتر نیز سابقه پروازهای شناسایی در آسمان افغانستان داشتهاند. در صدر این فهرست، ایالات متحده با راهبرد فراافق و پاکستان با عملیاتهای ادعایی ضدتروریستی قرار دارند، اینکه چرا از جانب حاکمیت کنونی افغانستان از نوعیت و ماهیت دقیق آن پرده برداری نمیگردد بر پیچیدگی مسئله مهر تایید میزند.
عکسها و نظرات کارشناسان نظامی در فضای مجازی نشان میدهد لاشه آن با پهپادهای سنگین خانواده MQ-9 (مشابه نمونههای امریکایی/MQ-9B) تطابق ظاهری دارد؛ بدنه بزرگ و ساختار موتور و ملخنما از دلایل این گمانهزنی است. با اینحال برخی تحلیلگران نشانههایی را به پهپادهای اسرائیلی Heron یا نمونههای منطقهای دیگر نسبت دادهاند که اختلافنظر بهجا گذاشته است. در مجموع، شواهد تصویری به سمت MQ-9 میرود اما تایید قطعی تنها از طریق بررسی میدانی و اعلام رسمی ممکن است.
گمانهزنی تحلیلگران نظامی نشان میدهد که پهپادهای پروازکننده بر فراز افغانستان عمدتاً بهمنظور جمعآوری اطلاعات برای اهداف به اصطلاح مبارزه با تروریسم به کار گرفته میشوند؛ رصد و شناسایی اعضای القاعده و داعش خراسان و رهگیری شبکههای وابسته به این گروهها از اولویتهای آن گفته شده است.
همزمان، تحت نظر گرفتن تحرکات طالبان و گروههایی مانند TTP برای کسب اطلاعات عملیاتی و سیاسی از جمله هدفگذاری برای حملات یا بازدارندگی در برابر این تهدیدات یکی از اهداف این پروازها عنوان میگردد.
علاوه بر این، پهپادها برای تصویربرداری، رهگیری الکترونیکی و نقشهبرداری جغرافیایی بهمنظور پشتیبانی از تصمیمگیری نظامی، حفاظت از منافع کشورهای يادشده، رصد مسیرهای قاچاق و شناسایی مراکز فرماندهی کاربرد دارند.
گمانهزنیها درباره علت سقوط پهپاد شامل شلیک موشک، اختلال فنی یا قطع لینک ارتباطی وجود دارد، گزارشهای غیر رسمی و رسانهها از ادعای طالبان درباره سرنگونی و همینطور دیدهشدن بقایای پهپاد خبر دادهاند، اما تأیید مستقل و اظهارنظر رسمی سایر کشورها در این زمینه هنوز گزارش نشده است.
با این حال به نظر میرسد طالبان احتمالاً به مجموعهای از سامانههای شانهپرتاب قدیمی (MANPADS) دسترسی دارد که از دوره حکومت قبل بهجا ماندهاند، اما توانایی قطعی برای سرنگونی پهپادهای بلندپرواز مانند MQ-9 نیازمند راستیآزمایی است، اما شواهدی وجود دارد که طالبان در پی تقویت سیستمهای پدافندی خود با کمکهای برخی کشورهای منطقه بودهاند؛ این موضوع میتواند توان ضدپهپادی آنها را تا حد زیادی تقویت کند؛ با این حال از زمان سقوط جمهوریت تا کنون، حریم هوایی افغانستان همواره شاهد پرواز پهپادهای جاسوسی بوده است که طی این مدت اولین بار است از سقوط یکی از این پهپادها پرده برداری میگردد.
نویسنده: عبدالحی مهمند
