آیا ایده ترکستان جنوبی یک مطالبه قومی است یا پروژهای خارجی؟
نقیبالله فایق، والی پیشین فاریاب و از اعضای حزب جنبش ملی افغانستان، در اظهاراتی که بازتاب گستردهای در محافل سیاسی و رسانهای داشته، از شکلگیری منطقهای به نام ترکستان جنوبی در شمال افغانستان خبر داده است.
آقای فایق که پیشتر نیز سابقه اظهارنظرهای جنجالی درباره ساختار قومی و سیاسی کشور را دارد، بدون اشاره به جزئیات زمانی یا مکانی مشخص، تأکید کرده که این روند امری اجتنابناپذیر است. او این ایده را نه یک خواسته جدید، بلکه بازگشت به هویت تاریخی مردم ترکتبار شمال خوانده است.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که پیش از این نیز برخی از چهرههای سیاسی ترکتبار افغانستان، به ویژه در دهههای اخیر، گاه و بیگاه ایدههایی با مضمون خودمختاری یا فدرالیسم قومی را مطرح کردهاند. با این حال، اصرار بر واژه ترکستان جنوبی به عنوان نهادی جدا از ساختار کنونی افغانستان، این بار نگرانیهای تازهای را برانگیخته است.
در واکنش به این سخنان، شماری از تحلیلگران مسائل سیاسی افغانستان میگویند که چنین ایدهای را نمیتوان صرفاً یک مطالبه محلی یا قومی تلقی کرد.
یک استاد سابق علوم سیاسی در دانشگاه بلخ که نخواست نامش فاش شود، در این زمینه به خبرگزاری سریع گفت: ترکستانخواهی در افغانستان هیچگاه یک پروژه درونزا نبوده است. شواهد تاریخی نشان میدهد هر بار که این ایده مطرح شده، شبکههای پشتیبانی از خارج از مرزهای کشور فعال بودهاند. این بار هم تفاوتی ندارد. ما با یک پروژه ژئوپلیتیکی روبهرو هستیم که میخواهد از شکافهای قومی برای تضعیف انسجام ملی افغانستان استفاده کند.
این تحلیلگر هشدار داد که اگر چنین گفتمانی عادی شود، پیامدهای آن متوجه همه مردم شمال خواهد بود: کاهش امنیت، فروپاشی اقتصاد محلی، افزایش مداخلات خارجی و در نهایت جنگهای نیابتی، هزینههایی است که در مناطق تجزیهشده منطقه دیدهایم. شمال افغانستان نیز از این قاعده مستثنی نیست.
از سوی دیگر، شماری از فعالان مدنی و فرهنگی در مزارشریف نیز با ابراز نگرانی از این اظهارات، تأکید کردند که مردم ترکتبار شمال افغانستان همواره بخشی از هویت ملی این کشور بودهاند و چنین طرحهایی با خواست و منافع آنان همخوانی ندارد.
یکی از این فعالان گفته است: ما هزاران سال در کنار سایر اقوام افغانستان زندگی کردهایم. زبان و فرهنگ ترکی هویت ماست، اما مرز ما افغانستان است. اجازه نمیدهیم عدهای معدود به نام ما حرف بزنند و کشور را به خطر بیندازند.
هنوز نقیبالله فایق و حزب جنبش ملی افغانستان واکنش بیشتری به انتقادات نشان ندادهاند. با این حال، کارشناسان معتقدند سکوت نهادهای دولتی و سیاسی در برابر چنین ایدههایی، خود به عادیسازی تدریجی گفتمان تجزیهطلبانه دامن میزند.
این خبر در حالی منتشر میشود که پیشتر نیز برخی رسانههای فرامرزی و صفحات فعال در شبکههای اجتماعی، گزارشهایی با مضمون تمایز هویتی ترکهای شمال منتشر کرده بودند که به گفته ناظران، زمینهساز طرح مجدد چنین ایدههایی بوده است.
