از موشک تا نفت؛ جنگی که ممکن است جهان را درگیر کند
تحولات اخیر در خاورمیانه نشان میدهد که ادامه جنگ نه تنها معادلات نظامی، بلکه آینده اقتصادی و انسانی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین شرایطی، مسئله اصلی تنها پیروزی یا شکست در میدان نبرد نیست؛ بلکه این پرسش مطرح است که ادامه درگیری تا چه اندازه میتواند ثبات منطقه و حتی اقتصاد جهانی را با بحرانهای تازه مواجه کند.
ایران در این معادله کشوری است که طی سالهای گذشته توانسته ساختارهای دفاعی و بازدارندگی خود را بهگونهای توسعه دهد که در شرایط مختلف آماده پاسخگویی به هرنوع تهدیدها باشد؛ چنانچه به وضوح میبینیم که قدرت نظامی اين کشور به حدی قوی است که تمام منطقه را در شوک فرو برده است، ظرفیتهای نظامی، توان موشکی، عمق راهبردی و تجربههای بهدستآمده از سالها مواجهه با چنین جنگها و فشارهای خارجی نشان میدهد که ایران در هر سناریویی خود را برای مقابله با تهدیدات احتمالی آماده کرده است و توان بازدارندگی اش را نيز شاهد بودیم کا علاوه بر سایر هدفگیریهای موفق، کاری کرده اند که اکنون جنگندههای امریکایی نيز با بحران سقوط روزمره دست و پنجه نرم میکمد و ناوگان امریکایی حتی رمق حضور چند لحظهای در نزدیکی آبهای ايران را نمیيابد، به همین دلیل، تصور پایان سریع یک درگیری گسترده و طولانی مدت با ایران، با واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه همخوانی چندانی ندارد.
از سوی دیگر، جنگ در خاورمیانه به دلیل تمرکز منابع حیاتی انرژی، بهسرعت میتواند از یک درگیری محدود به بحرانی فراگیر تبدیل شود. یکی از مهمترین نقاط حساس در این میان، تنگه هرمز است؛ گذرگاهی استراتژیک که بخش قابل توجهی از صادرات نفت و گاز جهان از آن عبور میکند. هرگونه تشدید تنش در این منطقه میتواند بازارهای جهانی انرژی را با شوک جدی روبهرو کند و اقتصاد بسیاری جهان را تحت فشار قرار دهد.
در کنار آن، زیرساختهای انرژی خاورمیانه نیز در برابر گسترش جنگ آسیبپذیر هستند. چاههای نفت و گاز، خطوط انتقال انرژی و بنادر صادراتی از جمله مراکزیاند که در صورت گسترش درگیریها ممکن است به اهداف نظامی تبدیل شوند. در چنین شرایطی حتی اگر مسیرهای اصلی تجارت انرژی باز بماند، اختلال در تولید و انتقال میتواند عرضه جهانی انرژی را با بحران مواجه کند.
بُعد انسانی این مسئله نیز کمتر از جنبه اقتصادی آن نیست. بسیاری از کشورهای منطقه برای تأمین آب آشامیدنی به تأسیسات آبشیرینکن وابستهاند؛ تأسیساتی که در سواحل خلیج فارس مستقر هستند و میلیونها نفر برای ادامه زندگی به آنها متکیاند. آسیب دیدن این زیرساختها در نتیجه گسترش جنگ میتواند منطقه را با بحران کمآبی گستردهای مواجه کند؛ بحرانی که پیامدهای آن از یک چالش اقتصادی فراتر رفته و به یک فاجعه انسانی تبدیل خواهد شد.
در همین حال، تداوم درگیریها سطح تهدیدات امنیتی را برای همه طرفها افزایش میدهد. جنگهای فرسایشی در خاورمیانه معمولاً به گسترش دامنه درگیریها، ورود بازیگران بیشتر و پیچیدهتر شدن معادلات امنیتی منجر میشوند.
در چنین فضایی، حتی سناریوهای بسیار خطرناک نیز ممکن است به عنوان گزینههای احتمالی مطرح شوند؛ موضوعی که نگرانیهای جدی در سطح منطقه و جهان ایجاد میکند.
به همین دلیل، واقعیت جنگ در خاورمیانه نشان میدهد که ادامه آن میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از میدانهای نبرد داشته باشد.
در چنین شرایطی، عقلانیت سیاسی ایجاب میکند که به جای گسترش دامنه درگیریها، نظم بینالملل باید دست به کار شده و راههایی برای مهار بحران و کاهش تنش جستوجو نمايند؛ زیرا اگر آتش جنگ بیش از این شعلهور شود، پیامدهای آن ممکن است به گونهای باشد که هیچ طرفی نتواند از آن به عنوان یک پیروزی واقعی یاد کند.
نویسنده: شکیب احمد سروش
