از نگاه پدر تا رفتار فرزند؛ مسیر شکلگیری تربیت
سیزدهم ماه رجب، سالروز ولادت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و روز پدر، یادآور نقش محوری پدر در ساختن خانوادهای مؤثر و با تربیت مبتنی بر آموزههای اسلامی است. پدر نمونه اسلامی پیش از هر چیز الگوی ایمان و عمل است؛ او با رفتار و گفتار خود نشان میدهد که دیانت تنها پند و اندرز نیست بلکه زیستن آن در عمل است. عدالت صفتی محوری است که در همه امور خانوادگی اعم از تقسیم مسئولیتها تربیت فرزندان و حل اختلافات باید رعایت شود. مهربانی و رأفت همراه با اقتدار مسئولانه ترکیبی است که فرزندان را در فضای امن و باثبات پرورش میدهد. پدر باید صبور باشد گوش شنوا داشته باشد و با خردورزی راهنمایی کند تا فرزندان توان حل مسئله و تصمیمگیری بیابند. اهمیت تعلیم و تربیت دینی و علمی نیز بر عهده پدر است تا فرزندان هم دانش و هم اخلاق را در کنار هم بیاموزند. شخصیت پدر باید متکی به احترام متقابل و نه سلطه باشد؛ زیرا احترام به کرامت انسانی آموزهای اسلامی است. نماد چنین پدری پیروی از سنت نبوی و سیره علوی در رفتار روزمره و توجه به عدالت اجتماعی و حمایت از مظلوم است. چنین پدری میراثی پایدار برای جامعه میسازد و موجب ارتقای اخلاق عمومی و همبستگی اجتماعی میشود.
پدر بهعنوان ستون هویتی و تربیتی خانواده مستلزم نگاهی ساختاری به کارکرد او در شکلگیری نظم درونخانوادگی است. پدر در این چارچوب نه صرفاً نانآور یا چهرهای که فقط خانواده را تمویل کند، بلکه عامل پیونددهنده ارزشهای درون خانوادگی، تداعی کننده معنای زندگی و عامل تربیت اخلاقی خانواده است. حضور مؤثر او در فرآیندهای تصمیمگیری، حل تعارض درون خانوادگي و انتقال تجربه به اعضای خانواده، به تثبیت هویت فردی و جمعی اعضای خانواده میانجامد. از منظر تربیتی، پدر با رفتار روزمره خود الگوی زیستهای از مسئولیتپذیری، انصاف و پایداری ارائه میدهد که بیش از هر گفتار آموزشی اثرگذار است. چنین بازنماییای نشان میدهد که ثبات عاطفی و رشد اخلاقی فرزندان حاصل مشارکت فعال و مستمر پدر در زندگی روزمره است؛ مشارکتی که انسجام خانواده را تقویت کرده و آن را به نهادی توانمند برای مواجهه با فشارهای اجتماعی بدل میسازد.
تأمین نفقه با عزت و حلال بهعنوان ارزش محوری پدر نمونهٔ مسلمان ترکیبی از دو مؤلفهٔ اخلاقی و عملی است، کسبِ روزی با کار و فعالیتهای حلال و حفظ کرامت خویش و خانواده هنگام برآوردن نیازهای روزمرگی از بارزترين مسئولیت یک پدر مسلمان است که باعث رشد و تقویت جنبه اخلاقی و معنوی خانواده میگردد، پدر وظیفه دارد هم تأمین نیازهای مادی را بر عهده گیرد و هم مسیر آن را با ضوابط شریعت و معیارهای اخلاقی هماهنگ سازد، یعنی از راههای حلال، شرافتمندانه و بدون اینکه بر خانواده منت بگذارد تلاش کند. از منظر تربیتی، نحوهٔ کسب معیشت و هزینهکرد پدر پیام مهمی برای فرزندان است؛ کودکان از رفتار او مفهوم کار مشروع، عزت در معاش و مسئولیتپذیری را میآموزند. از منظر اجتماعی، این ارزش استحکام پیوند خانوادگی را تقویت و احتمالِ وابستگی ذلیلانه یا آسیبپذیری اقتصادی را کاهش میدهد. در مجموع، تأمین نفقه با عزت و حلال نه یک تکلیف صرفاً اقتصادی، بلکه شیوهای برای حفظ کرامت، انتقال ارزش به فرزندان و تثبیت هویت اخلاقی خانواده است.
جهانبینی پدر چارچوبی معنایی است که رفتارها، اولویتها و شیوهٔ مواجهه با زندگی را شکل میدهد و از همین مسیر بر تربیت فرزندان اثر میگذارد. فرزندان پیش از آنکه آموزهها را بشنوند، آنها را در رفتارهای روزمره پدر مشاهده میکنند؛ از نوع نگاه او به کار، عدالت، شکست و موفقیت. این جهانبینی تعیین میکند چه ارزشهایی برجسته شوند، چگونه قواعد خانوادگی شکل بگیرند و فضای عاطفی خانه تا چه حد امن و گفتوگومحور باشد. در نتیجه، نگرش پدر میتواند به شکلگیری هویت پایدار، مسئولیتپذیری و توان داوری اخلاقی در فرزندان بینجامد یا برعکس، زمینهساز سردرگمی و تعارض شود از رفتارهای روزمره پدر به فرزندان منتقل میشود؛ لذا بر میتابد که یک پدر نمونه با توکل بخداوند و پشتکار در مسیر زندگی این بار سنگین را به دوش کشیده و الگوی از زندگی موفقیت آمیز همراه با تلاش و مدارا برای فرزندان گردد.
نویسنده: محمد امان فلاح
