تنوع زبانی؛ پلی به همزیستی و همپذیری
شنبه دوم حوت در تقویم کشور، همزمان با ۲۱ فبروری، به عنوان روز جهانی زبان مادری گرامی داشته میشود؛ روزی که به ابتکار UNESCO در سال ۱۹۹۹ نامگذاری شد و از سال ۲۰۰۰ به بعد در کشورهای مختلف جهان برگزار میگردد. هدف این روز، پاسداشت تنوع زبانی و فرهنگی و یادآوری اهمیت زبان مادری در شکلگیری هویت فردی و جمعی ملتهاست. ایده این نامگذاری ریشه در رویدادهای سال ۱۹۵۲ در «داکا» دارد؛ جایی که دانشجویان برای بهرسمیتشناختهشدن زبان بنگالی تظاهرات کردند و چند تن از آنان جان باختند. بعدها، دولت بنگلادیش، پیشنهاد رسمی ثبت این روز را به یونسکو ارائه کرد تا یاد آن رویداد و اهمیت حق آموزش و بیان به زبان مادری در سطح جهانی زنده بماند.
زبان مادری، صرفاً ابزار گفتوگو نیست؛ بلکه ظرف اندیشه، فرهنگ، تاریخ و خاطرهی یک ملت است. نخستین واژههایی که کودک میآموزد، از دل خانواده و جامعهی بومی او برمیخیزد. پژوهشهای آموزشی نشان میدهد کودکانی که آموزش ابتدایی را به زبان مادری آغاز میکنند، درک مفاهیم، اعتمادبهنفس و پیشرفت تحصیلی بهتری دارند. از همین رو، سازمانهای بینالمللی بر آموزش چندزبانه و احترام به زبانهای محلی تأکید میکنند. افغانستان با تنوع گستردهی زبانی، نمونهی روشنی از اهمیت این روز است. زبانهای فارسی، پشتو، ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشهای، نورستانی و دهها گویش دیگر در این سرزمین رواج دارند. هر یک از این زبانها بخشی از میراث فرهنگی کشور را تشکیل میدهد و تضعیف هر زبان، به معنای کمرنگشدن بخشی از هویت تاریخی مردم آن است.
بزرگداشت روز جهانی زبان مادری در چنین جامعهای میتواند فرصتی برای تقویت همپذیری و احترام متقابل باشد. پذیرش تنوع زبانی، نه تهدیدی برای وحدت ملی، بلکه سرمایهای برای همزیستی است. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده که سیاستهای عادلانه زبانی میتواند از تنشهای اجتماعی بکاهد و حس مشارکت را افزایش دهد. در جهان امروز که روند جهانیشدن و گسترش رسانههای فراملی باعث سلطه چند زبان پرکاربرد شده است، بسیاری از زبانهای کوچک در معرض فراموشی قرار دارند. یونسکو هشدار داده که هر چند هفته یک زبان در جهان از میان میرود. نابودی یک زبان، تنها از دسترفتن واژگان نیست؛ بلکه نابودی دانش بومی، روایتهای تاریخی، ادبیات شفاهی و شیوههای خاص زیستن است.
روزجهانی زبان مادری، در اصل یادآوری این مسئولیت جمعی است که زبان مادری را در خانواده، مراکز آموزشی، رسانه و تولید فرهنگی زنده نگه داریم. حمایت از نشرات محلی، تولید محتوا به زبانهای بومی و فراهمسازی زمینه آموزش چندزبانه، گامهایی عملی در این مسیر است. روز جهانی زبان مادری فرصتی است تا به خود یادآوری کنیم تنوع، تهدید نیست؛ ثروت است. هر زبان، پنجرهای به جهان است و حفظ آن، حفظ بخشی از میراث مشترک بشری محسوب میشود.
در افغانستان پسا جمهوریت که کشور مطلقا در اختیار پشتونها قرار گرفت و هیچ فارسی زبانی در حلقه تصمیمگیری وجود ندارد، کماکان بحث دستکاری تابلوهای شهری و مراکز علمی و اکادمیک یکبار دیگر سر زبانها افتاده است، طالبان با حذف «اسامی خاص» از تابلوهای شهری و یا ترجمه این اسامی به زبان پشتو، عملا تبعیضات زبانی را بالفعل به نمایش گذاشت، تعویض نمودن تابلوهای دانشگاهها با حذف کامل زبان فارسی از آن در ولایات شمالی که عموما فارس هستند، به نوعی ضدیت کامل با این زبان تاریخی است که فرهنگ و عنعنات مردم افغانستان را تشکیل میدهد.
حذف زبان فارسی از اسناد رسمی وزارت تحصیلات عالی
چندی پیش وزارت تحصیلات عالی تحت اداره طالبان در کابل در سندی رسمی منتشر شده، زبان فارسی را از متن کامل حذف کرده و فقط نسخه پشتو و انگلیسی را قرار داده است. این موضوع نشاندهنده رویکرد نظاممند برای کاهش حضور فارسی در اسناد رسمی همچنان ادامه دارد، همچنین خبرهایی از حذف زبان فارسی از تابلوهای سفارت افغانستان در مسکو منتشر شده که در آن فقط نسخههای پشتو و روسی دیده میشود، بدون هیچ اشارهای به فارسی. این نشان میدهد که سیاست حذف یا محدودسازی فارسی در مواردی فراتر از اسناد دولتی داخل کشور هم اجرا شده است.
با وجودی که بسیاری از پشتونها اشعار و ادبیات شان به زبان فارسی منتشر شده است، مکاتبات رسمی میان امیران پشتون نیز به زبان فارسی صورت میگرفته است، اما اکنون اینگونه دشمنی آشکار در قبال زبان فارسی تأمل بر انگیز است، اگر به نامه نگاری عبدالرحمن خان و دار و دسته امیرشیرعلی خان بنگریم می بینیم که این هردو پشتون اند؛ ولی با زبان فارسی با همدیگر سخن گفته اند، در واقع زبان فارسی با قدمت چندین هزارساله در اسناد باستانی این سرزمین جایگاه ویژه دارد، مثنوی مولانا، آثار عارفان غزنوی و سلاطین غزنوی و سائر امپراتوران این سرزمین حاکی از نقش برجسته زبان فارسی در آثار فرهنگی-ادبی، اسناد حکومتی و گویشهای محلی است، زبان پشتو نه قدمت تاریخی دارد و نه در اسناد باستان کدام سلاطین و امپراتور به این زبان تکلم کرده است، از این رو، اکنون که قدرت کاملا در اختیار پشتونهاست و بخواهند فارسی را از صحنه حذف کنند، نوعی جفا به تاریخ و فرهنگ این سرزمین است، زبان فارسی که حتی امام اعظم «رح» به آن تکلم میکرد، امروز اینگونه در معرض حذف و توهین قرار گرفته است، لذا خوب است که امیر طالبان با صدور فرمانی هرگونه فارسی ستیزی را منع کرده و همان روالی را در پیش گیرند که پیش از این توسط شاهان و امیران این سرزمین جریان داشته است، حذف و یا جهت دهی زبان از مسیر اصلی اش امر ناپسند و ممکن است با ایستادگی از سوی ساکنان این سرزمین مواجه گردد که در وضعیت بحرانی کنونی به صلاح نیست.
یادداشت اختصاصی
