روز جهانی اسکان بشر؛ بحران خانه در افغانستان فراتر از داشتن یک سرپناه است
روز جهانی اسکان بشر در حالی فرا رسیده است که میلیون‌ها نفر در افغانستان با چالش‌هایی چون نبود مسکن مناسب، بی‌جاشدن، بازگشت اجباری از کشورهای همسایه و دسترسی محدود به خدمات اساسی روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، مسئله مسکن در افغانستان تنها به ساخت خانه محدود نمی‌شود، بلکه با فقر، شهرنشینی، مالکیت زمین، تغییرات اقلیمی و بازگشت مهاجران پیوند خورده است.
به گزارش خبرگزاری سریع؛ روز جهانی اسکان بشر فرصتی برای توجه به یکی از اساسی‌ترین نیازهای انسان؛ یعنی دسترسی به خانه‌ای امن، مناسب و در دسترس است. این موضوع برای افغانستان اهمیت بیشتری دارد؛ کشوری که دهه‌ها جنگ، بی‌جاشدن داخلی، بازگشت مهاجران و بحران اقتصادی، فشار زیادی بر ظرفیت شهرها و سکونت‌گاه‌های موجود وارد کرده است.
بر اساس تازه‌ترین اطلاعات برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد، افغانستان همچنان با یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های بی‌جاشدگی در جهان روبه‌رو است. این نهاد می‌گوید از اواخر سال ۲۰۲۳ تاکنون حدود ۵.۸ میلیون افغانستانی از ایران و پاکستان به کشور بازگشته‌اند؛ روندی که فشار بر مناطق شهری و حومه شهری را افزایش داده و دسترسی به مسکن، خدمات اساسی و فرصت‌های کاری را دشوارتر کرده است.
بخش قابل توجهی از خانواده‌های بی‌جاشده و بازگشت‌کننده در مناطق غیررسمی و برنامه‌ریزی‌نشده سکونت اختیار می‌کنند؛ مناطقی که معمولاً از زیرساخت‌های کافی، آب و خدمات صحی و دیگر امکانات اساسی برخوردار نیستند. بر اساس گزارش برنامه اسکان بشر، این خانواده‌ها در بسیاری موارد خانه‌های خود را با امکانات محدود و در مناطق در معرض خطر سیلاب و زمین‌لرزه می‌سازند.
مشکل تنها کیفیت ساختمان‌ها نیست. امنیت مالکیت زمین و مسکن نیز یکی از چالش‌های جدی است. ساکنان سکونت‌گاه‌های غیررسمی در صورت نداشتن اسناد و حقوق روشن بر زمین، با خطر اخراج و از دست دادن خانه‌های خود روبه‌رو هستند. نبود امنیت مالکیت همچنین انگیزه خانواده‌ها را برای سرمایه‌گذاری در بهبود خانه و محیط زندگی‌شان کاهش می‌دهد.
از سوی دیگر، شهرهای افغانستان با رشد جمعیت و افزایش مهاجرت‌های داخلی و بازگشت‌های گسترده مواجه‌اند. برنامه اسکان بشر سازمان ملل در گزارش‌های خود تأکید کرده است که آینده افغانستان تا حد زیادی شهری خواهد بود و مدیریت رشد شهرها بدون برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند فشار بر زمین، مسکن، آب، خدمات عمومی و زیرساخت‌ها را بیشتر کند.
تغییرات اقلیمی نیز این وضعیت را پیچیده‌تر کرده است. خانواده‌هایی که در مناطق غیررسمی و آسیب‌پذیر زندگی می‌کنند، در برابر سیلاب، خشکسالی، گرمای شدید و سایر حوادث طبیعی آسیب‌پذیری بیشتری دارند. به همین دلیل، مسکن مناسب در افغانستان فقط به معنای ساخت یک سقف نیست؛ بلکه باید با دسترسی به خدمات، زیرساخت مقاوم، امنیت مالکیت و آمادگی در برابر حوادث طبیعی همراه باشد.
در این میان، زنان و کودکان در خانواده‌های بی‌جاشده و ساکنان مناطق غیررسمی با آسیب‌پذیری بیشتری مواجه‌اند. برنامه اسکان بشر سازمان ملل در بررسی‌های تازه خود در کابل، هرات، جلال‌آباد، قندهار و ننگرهار گفته است که ناامنی مسکن، محدودیت دسترسی به خدمات آب و بهداشت و کاهش فرصت‌های معیشتی، در کنار محدودیت‌های اجتماعی، شکاف‌های جنسیتی را در این مناطق تشدید کرده است.
بنابراین، مسئله اسکان در افغانستان را نمی‌توان تنها با کمک‌های کوتاه‌مدت برای ساخت یا ترمیم خانه حل کرد. تجربه برنامه‌های سازمان ملل نشان می‌دهد که حمایت از مسکن باید هم‌زمان با برنامه‌ریزی شهری، ایجاد زیرساخت، تأمین زمین، تثبیت حقوق مالکیت و فراهم‌کردن فرصت‌های معیشتی دنبال شود.
افغانستان از دهه‌ها پیش با کمبود مسکن مناسب و گسترش سکونت‌گاه‌های غیررسمی روبه‌رو بوده است. جنگ و بی‌جاشدگی داخلی، این مشکل را تشدید کرده و شهرهای بزرگ به مقصد شمار زیادی از خانواده‌هایی تبدیل شده‌اند که از مناطق روستایی و ناامن به شهرها پناه آورده‌اند.
بازگشت گسترده افغانستانی‌ها از ایران و پاکستان در سال‌های اخیر، بعد تازه‌ای به این بحران افزوده است. برنامه اسکان بشر سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که فشار ناشی از بازگشت‌ها بر مسکن و خدمات شهری در مناطق پرمیزبان افزایش یافته و راه‌حل‌های پایدار باید فراتر از کمک‌های اضطراری باشد.
