۲۵ سال پس از ترور احمدشاه مسعود؛ میراثی که هنوز محل مناقشه و تأمل است
بیستوپنج سال پس از ترور احمدشاه مسعود، نام او همچنان یکی از پررنگترین نامها در حافظه سیاسی و تاریخی افغانستان است؛ چهرهای که برای هوادارانش نماد مقاومت، آزادیخواهی و وحدت ملی است و برای منتقدانش بخشی از تاریخ پیچیده و مناقشهبرانگیز جنگهای چند دهه اخیر افغانستان. در بیستوپنجمین سالگرد ترور او، شماری از چهرههای سیاسی افغانستان با انتشار پیامهایی، از زوایای متفاوت به زندگی، مبارزات و میراث سیاسی مسعود پرداختهاند.
احمدشاه مسعود در ۱۸ سنبله ۱۳۸۰ خورشیدی، برابر با ۹ سپتامبر ۲۰۰۱، در ولسوالی خواجه بهاءالدین ولایت تخار در یک حمله انتحاری جان باخت؛ حملهای که تنها دو روز پیش از حملات ۱۱ سپتامبر در امریکا رخ داد.
دو مهاجم که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، برای دیدار با مسعود وارد محل اقامت او شدند و بمبی را که در تجهیزات خبرنگاری پنهان شده بود منفجر کردند. منابع تاریخی، این حمله را به شبکه القاعده نسبت دادهاند.
ترور مسعود در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ معاصر افغانستان رخ داد. در آن زمان طالبان بخش بزرگی از افغانستان را در کنترل داشتند و نیروهای تحت فرمان مسعود در قالب جبهه متحد شمال، در برابر این گروه مقاومت میکردند. تنها دو روز بعد، حملات ۱۱ سپتامبر در امریکا جهان را وارد مرحلهای تازه کرد و افغانستان نیز به مرکز تحولات امنیتی و سیاسی بینالمللی تبدیل شد.
اکنون، ۲۵ سال پس از آن رویداد، یاد مسعود همچنان در میان بخشهایی از جامعه افغانستان زنده است؛ اما آنچه در سالگرد امسال بیش از همه جلب توجه میکند، تنها بزرگداشت یک فرمانده نظامی نیست، بلکه بازخوانی میراث سیاسی و فکری او از سوی چهرههایی با دیدگاههای متفاوت است.
حامد کرزی، رئیسجمهور پیشین افغانستان، در پیام خود مسعود را مجاهدی قهرمان و وطندوست خوانده و تأکید کرده است که تلاش برای آزادی وطن و حضور در میان مردم از عواملی است که موجب احترام به او میشود. کرزی در عین حال خواستار گرامیداشت یاد همه شهدای افغانستان شده است؛ رویکردی که تلاش دارد یادبود ۱۸ سنبله را از یک چهره مشخص فراتر برده و به یادآوری قربانیان جنگهای افغانستان پیوند دهد.
عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی پیشین حکومت افغانستان، در پیام خود بر وجه سیاسی شخصیت مسعود تمرکز کرده است. او گفته است که مسعود منافع جمعی را بر خواستهای فردی، گروهی و تباری مقدم میدانست و اختلافات قومی و نبود اعتماد میان اقوام افغانستان را از عوامل شکست جمعی کشور تلقی میکرد.
در این روایت، مسعود تنها یک فرمانده جنگی نیست؛ بلکه شخصیتی سیاسی است که تلاش برای ایجاد اجماع میان گروههای مختلف جامعه را بخشی از مبارزه خود میدانست.
امرالله صالح، معاون پیشین ریاستجمهوری افغانستان، اما از زاویهای متفاوت به میراث مسعود نگاه کرده است. او مسعود را الگوی شفافیت و شهامت توصیف کرده و گفته است که معیارهایی در مبارزه ایجاد کرد که پس از او کمتر کسی توانست به آن سطح برسد. صالح همچنین میراث مسعود را با وضعیت سیاسی امروز افغانستان و سلطه طالبان پیوند داده و آن را همچنان موضوع یک مناقشه سیاسی جاری دانسته است.
در میان پیامهای امسال، اظهارات عطا محمد نور نیز قابل توجه است. او مسعود را نه تنها فرماندهای نامدار، بلکه نماد صداقت، وطندوستی و ایستادگی در برابر اشغال، ظلم و استبداد خوانده است.
نور در عین حال از هواداران مسعود خواسته است که بزرگداشت او را به نمادهای ظاهری محدود نکنند. به باور او، پوشیدن پکول و استفاده از برخی نشانههای ظاهری نمیتواند به تنهایی بیانگر میراث مسعود باشد و آنچه باید از او باقی بماند، تقوا، عمل، آزادیخواهی و منش سیاسی اوست.
این نگاه، مسئلهای مهم را نیز مطرح میکند: آیا میراث احمدشاه مسعود تنها در تصاویر، نمادها و مراسم سالگرد خلاصه میشود یا اینکه میتوان از آن یک میراث فکری و سیاسی نیز استخراج کرد؟
صلاحالدین ربانی، رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان، در پیام خود پاسخ این پرسش را از منظر فکری ارائه کرده است. او مسعود را شخصیتی معرفی کرده که بر پیوند میان دیانت و مدنیت، سیاست اخلاقمحور، عدالت اجتماعی، مشارکت سیاسی و زندگی مسالمتآمیز تأکید داشت.
ربانی همچنین از نظام سیاسی مبتنی بر مشارکت شهروندان، انتخابات آزاد و عادلانه و پرهیز از انحصارطلبی و افراطگرایی به عنوان بخشی از آرمانهای منسوب به مسعود یاد کرده است.
در این روایت، میراث مسعود از میدان جنگ فراتر میرود و به بحث درباره نوع نظام سیاسی افغانستان، مشارکت مردم و رابطه میان دین، دولت و جامعه کشیده میشود.
در سوی دیگر، یک اظهارنظر متفاوت نیز در آستانه سالگرد امسال منتشر شده است. مولوی قدرتالله امینی، والی پیشین طالبان در پنجشیر، در متنی به مناسبت بیستوپنجمین سالگرد ترور مسعود، از او با عنوان شهید یاد کرده و به نقل از ملا محمد عمر، رهبر پیشین طالبان، نوشته است که طالبان در ترور مسعود دخالت نداشته و از کشتهشدن او ابراز خوشحالی نکرده بودند.
این اظهارات، با توجه به سابقه جنگ شدید میان طالبان و نیروهای تحت فرمان مسعود، از جنبه سیاسی قابل توجه است. با این حال، این روایت باید به عنوان اظهارات امینی و نقل او از موضع ملا عمر تلقی شود و به خودی خود نمیتواند جایگزین بررسی مستقل درباره مسئولیت سازماندهندگان و عاملان ترور شود.
در منابع تاریخی موجود، مهاجمان با پوشش خبرنگار به مسعود نزدیک شدند و حمله را انجام دادند و منابع مختلف این عملیات را به القاعده نسبت دادهاند.
فضل احمد معنوی، وزیر پیشین عدلیه افغانستان، نیز در سالگرد امسال مسعود را نماد ایستادگی در برابر ظلم، جهل و استبداد خوانده و میراث او را با آزادی، عدالت و عزت انسانی پیوند داده است. او همچنین ابراز امیدواری کرده است که دختران و پسران افغانستان بار دیگر بتوانند آزادانه به مکتب و دانشگاه بروند.
مسعود؛ میان قهرمان ملی و چهره مناقشهبرانگیز تاریخ
احمدشاه مسعود در طول چند دهه فعالیت نظامی و سیاسی خود، در برابر حکومتهای مختلف و نیروهای خارجی و داخلی جنگید؛ از مقاومت در برابر نیروهای شوروی تا نبرد با طالبان. پس از مرگ او نیز، دولت موقت افغانستان لقب قهرمان ملی را به او اعطا کرد.
اما تصویر مسعود در تاریخ افغانستان یکدست نیست. در کنار روایت هواداران که او را نماد مقاومت، استقلال و آزادی میدانند، منتقدان نیز عملکرد نیروهای تحت فرمان او و نقش رهبران مجاهدین در جنگهای داخلی دهه ۱۳۷۰ خورشیدی، بهویژه در جنگهای کابل، را مورد انتقاد قرار دادهاند.
از همین رو، بررسی تاریخی مسعود بدون توجه به این دو سوی روایت، تصویری کامل از جایگاه او در تاریخ معاصر افغانستان ارائه نمیکند.
با این حال، استمرار یادبود او در طول ۲۵ سال گذشته نشان میدهد که احمدشاه مسعود همچنان بخشی مهم از حافظه سیاسی افغانستان است. برای هوادارانش، او نماد مقاومت در برابر طالبان و اشغال خارجی است؛ برای بخشی از جریانهای سیاسی، میراث او به ایده مشارکت سیاسی، وحدت اقوام و نظام سیاسی فراگیر پیوند خورده و برای منتقدان، کارنامه او باید در چارچوب گستردهتر جنگهای افغانستان و عملکرد همه طرفهای درگیر بررسی شود.
۲۵ سال بعد؛ میراث مسعود چه معنایی دارد؟
بیستوپنجمین سالگرد ترور احمدشاه مسعود در شرایطی فرا میرسد که افغانستان بار دیگر تحت حاکمیت طالبان قرار دارد و بسیاری از بحثهایی که در پیامهای امسال درباره میراث مسعود مطرح شده، همچنان موضوع مناقشه سیاسی افغانستان است: مشارکت سیاسی، حقوق شهروندان، رابطه میان اقوام، جایگاه زنان و دختران، آزادیهای مدنی، عدالت و چگونگی شکلگیری یک نظام سیاسی مورد قبول بخشهای مختلف جامعه.
از این منظر، اهمیت ۱۸ سنبله تنها در یادآوری یک رویداد تاریخی خلاصه نمیشود. این روز فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ معاصر افغانستان و پرسش درباره میراثی است که از جنگهای چند دهه گذشته باقی مانده است.
بیستوپنج سال پس از مرگ مسعود، هنوز درباره او اختلاف نظر وجود دارد؛ اما همین اختلاف نشان میدهد که او از حافظه سیاسی افغانستان حذف نشده است. نام مسعود همچنان در روایتهای مربوط به مقاومت، جنگ، سیاست، وحدت ملی و آینده افغانستان تکرار میشود.
شاید مهمترین پرسش در سالگرد بیستوپنجم این نباشد که مسعود برای کدام جریان سیاسی یا قومی متعلق است؛ بلکه این باشد که جامعه افغانستان چگونه میتواند از تجربه نسلهای پیشین برای عبور از چرخه جنگ، انحصار سیاسی و خشونت استفاده کند.
احمدشاه مسعود در سالهای جنگ علیه نیروهای شوروی به یکی از فرماندهان برجسته مقاومت تبدیل شد و بعدها در جنگهای داخلی افغانستان و درگیری با طالبان نیز نقش محوری داشت. او در سالهای پایانی زندگی، یکی از فرماندهان اصلی جبهه متحد شمال علیه طالبان بود.
در ۹ سپتامبر ۲۰۰۱، دو فرد که خود را خبرنگار معرفی کرده بودند، هنگام دیدار با مسعود مواد منفجرهای را که در تجهیزات خبرنگاری پنهان کرده بودند منفجر کردند. مسعود بر اثر جراحات این حمله جان باخت. این رویداد دو روز پیش از حملات ۱۱ سپتامبر رخ داد و به همین دلیل، ترور او در روایت تحولات منتهی به جنگ امریکا و متحدانش در افغانستان نیز جایگاه ویژهای دارد.
پس از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱، مسعود در ساختار سیاسی جدید افغانستان به عنوان قهرمان ملی شناخته شد و ۱۸ سنبله در حافظه رسمی و سیاسی افغانستان با عنوان روز شهید و سالگرد شهادت او پیوند خورد.
