کربلا در انتظار زائران؛ مروری بر پیشینه تهدیدها و استمرار حضور میلیونی
حملاتی که چند روز پیش بخشهایی از عراق را هدف قرار داد، بار دیگر نگرانیها درباره وضعیت امنیتی این کشور در آستانه مراسم اربعین حسینی را افزایش داد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، مناطقی در بصره، کربلا، واسط، نینوا، کرکوک، صلاحالدین، بغداد و دیالی هدف حملات هوایی قرار گرفتند. برخی منابع، این حملات را به امریکا و عربستان نسبت داده و اعلام کردند که در میان اهداف مورد حمله، مراکز وابسته به حشد الشعبی و یک مهمانخانه محل اسکان زائران نیز قرار داشته است. همچنین، منابع وابسته به حشد الشعبی از کشته و زخمی شدن شماری از نیروهای این تشکیلات خبر دادند.
اگرچه جزئیات و ابعاد این رویدادها همچنان نیازمند بررسی و تأیید مستقل است، اما وقوع این حملات در روزهایی که میلیونها زائر از کشورهای مختلف خود را برای شرکت در راهپیمایی اربعین آماده میکردند، بار دیگر پرسشهایی را درباره وضعیت امنیتی عراق و تأثیر تنشهای منطقهای بر این مراسم بزرگ مذهبی مطرح ساخت.
اربعین در سالهای اخیر تنها یک مراسم مذهبی نبوده، بلکه به یکی از بزرگترین اجتماعات انسانی جهان تبدیل شده است؛ گردهماییای که هر سال میلیونها نفر از عراق، افغانستان، ایران، پاکستان، لبنان و دیگر کشورها را در مسیر کربلا گرد هم میآورد.
تاریخ نشان میدهد که اجتماعات بزرگ مردمی همواره دارای ابعاد اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی بودهاند. مراسم اربعین نیز از این قاعده مستثنا نیست. حضور گسترده مردم در این مراسم، علاوه بر جنبههای اعتقادی، بیانگر پیوند عمیق آنان با مفاهیمی چون عدالتخواهی، مبارزه با ظلم و وفاداری به آرمانهای عاشورا است. از همین رو، هرگونه تهدید علیه امنیت زائران یا زیرساختهای مرتبط با این مراسم، حساسیتهای گستردهای را در میان افکار عمومی جهان اسلام برمیانگیزد.
در طول دو دهه گذشته، عراق بارها شاهد حملات مرگبار علیه زائران بوده است. از انفجارها در مسیرهای منتهی به کربلا گرفته تا حملات انتحاری در بغداد و نجف، همواره تلاشهایی برای ایجاد رعب و کاهش حضور مردم در این مراسم صورت گرفته است. با این حال، تجربه نشان داده است که چنین اقدامات خشونتآمیزی نتوانسته مانع حضور گسترده زائران شود. برای نمونه، در سالهایی که عراق با تهدید گروههای تروریستی و حملات گسترده روبهرو بود، میلیونها نفر با وجود مخاطرات امنیتی، مسیرهای طولانی را پیاده پیمودند و خود را به کربلا رساندند.
برای بسیاری از زائران، اربعین تنها یک سفر زیارتی نیست؛ بلکه تجدید پیمان با ارزشهایی است که از نهضت امام حسین (ع) الهام گرفته شده است. در فرهنگ عاشورا، مفاهیمی چون ایثار، استقامت و دفاع از کرامت انسانی جایگاه ویژهای دارد. از همین رو، بسیاری از تحلیلگران، اربعین را سرمایهای اجتماعی و فرهنگی برای جهان اسلام میدانند؛ سرمایهای که فراتر از مرزهای جغرافیایی و تفاوتهای قومی و زبانی، میلیونها انسان را پیرامون یک باور مشترک گرد هم میآورد.
از سوی دیگر، افزایش تنشهای نظامی در عراق میتواند پیامدهای گستردهای برای ثبات منطقه داشته باشد. عراق که سالها با جنگ، ناامنی و بحرانهای داخلی دستوپنجه نرم کرده، بیش از هر زمان دیگری به آرامش و بازسازی نیاز دارد. حملات نظامی، صرفنظر از عاملان و اهداف آن، خطر گسترش درگیریها و شکلگیری چرخهای تازه از خشونت را به همراه دارد. تجربه جنگهای خاورمیانه نیز نشان میدهد که تشدید تنشها معمولاً به افزایش رنج غیرنظامیان، آسیب به زیرساختها و پیچیدهتر شدن بحرانهای سیاسی منجر میشود.
پس از این حملات، شخصیتها و جریانهای مختلف در جهان اسلام بر ضرورت تأمین امنیت زائران و حفاظت از اماکن مذهبی تأکید کردند. اماکن مذهبی و محلهای تجمع غیرنظامیان، مطابق اصول شناختهشده حقوق بینالملل بشردوستانه، نیازمند حفاظت ویژه هستند و هرگونه تعرض به آنها میتواند پیامدهای سیاسی و انسانی گستردهای در پی داشته باشد.
مردم افغانستان نیز به دلیل پیوندهای تاریخی و مذهبی با مراسم اربعین، تحولات عراق را با حساسیت دنبال میکنند. هر سال هزاران شهروند افغانستان، با وجود مشکلات اقتصادی و دشواریهای سفر، برای شرکت در این مراسم راهی عراق میشوند. برای این زائران، کربلا نماد وحدت و همبستگی امت اسلامی است و هر تحول امنیتی مرتبط با این مراسم، بازتاب گستردهای در افکار عمومی افغانستان دارد.
آنچه از این رویدادها آشکار شد، اهمیت تأمین امنیت زائران و جلوگیری از گسترش تنشها در منطقه است. تجربه تاریخی نشان داده است که اجتماعات مذهبی ریشهداری همچون مراسم اربعین و عاشورا، با وجود فشارها و تهدیدها، به حیات خود ادامه دادهاند و باورهای دینی را نمیتوان با ابزارهای نظامی از میان برد. در عین حال، حفظ جان غیرنظامیان و جلوگیری از تشدید خشونت، مسئولیتی است که تمامی طرفهای درگیر باید آن را مدنظر قرار دهند.
اربعین برای میلیونها انسان، یادآور پیام جاودانهای است که قرنها از واقعه عاشورا به میراث مانده است؛ پیامی که بر کرامت انسان، عدالت و ایستادگی در برابر بیعدالتی تأکید دارد. از این منظر، امنیت زائران و احترام به اماکن مذهبی، نه تنها یک ضرورت انسانی، بلکه آزمونی برای پایبندی جامعه جهانی به اصول بنیادین حقوق بشر و همزیستی مسالمتآمیز به شمار میرود.
پیشینه حملات علیه زائران و مراسم اربعین نشان میدهد که این پدیده موضوع تازهای در عراق نیست. از سال ۲۰۰۳ به این سو، گروههای مختلف مسلح و تروریستی بارها تلاش کردهاند با هدف قرار دادن کاروانهای زائران، فضای رعب و وحشت ایجاد کنند. در سالهای اوج فعالیت گروه داعش نیز مسیرهای منتهی به کربلا و نجف بارها شاهد انفجارهای خونین بود. با وجود آن، شمار زائران نه تنها کاهش نیافت، بلکه در برخی سالها افزایش نیز پیدا کرد.
برای نمونه، در سالهایی که بخشهای وسیعی از عراق درگیر نبرد با داعش بود، بسیاری تصور میکردند مراسم اربعین با استقبال اندکی روبهرو شود؛ اما میلیونها نفر با وجود تهدیدهای امنیتی، گرمای شدید هوا و دشواریهای سفر، خود را به کربلا رساندند. این حضور گسترده، نشاندهنده پیوند عمیق اعتقادی میان زائران و فرهنگ عاشورا است.
در حافظه جمعی مسلمانان، بهویژه پیروان اهل بیت (ع)، حملات علیه زائران همواره با واکنشهای گسترده همراه بوده است. از این رو، هرگونه تعرض به زائران یا مراکز مرتبط با آنان، صرفاً یک رویداد امنیتی تلقی نمیشود، بلکه به عنوان مسئلهای حساس و تأثیرگذار بر افکار عمومی جهان اسلام مورد توجه قرار میگیرد.
تجربه نیز نشان داده است که ایجاد ناامنی، هرچند میتواند خسارات انسانی و مادی برجای بگذارد، اما تاکنون نتوانسته مانع تداوم برگزاری مراسم اربعین شود. همین موضوع سبب شده است که اربعین یکی از پایدارترین و گستردهترین اجتماعات مردمی معاصر باشد؛ اجتماعی که علیرغم جنگها، بحرانهای سیاسی و تهدیدهای امنیتی، همچنان با شکوه و حضور گسترده زائران ادامه یافته است.
نویسنده: محمد امان فلاح
