جامعه‌ای که سالمندانش را فراموش کند، بخشی از حافظه خود را از دست می‌دهد
روز جهانی سالمندان فرصتی برای بازاندیشی در یک پرسش اساسی است: جامعه با انسان‌هایی که سال‌های جوانی و توانایی جسمی خود را پشت سر گذاشته‌اند، چگونه رفتار می‌کند؟ سالمندی صرفاً یک مرحله زیستی نیست؛ آزمونی برای اخلاق، عدالت و میزان مسئولیت‌پذیری خانواده و جامعه است.
در نگاه قرآن کریم، احترام به والدین جایگاهی روشن دارد. خداوند در سوره اسراء می‌فرماید: «وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا» و در ادامه تأکید می‌کند که حتی نباید به آنان اُف گفت. این آیه، احترام به پدر و مادر را در کنار توحید مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که حرمت انسان در دوران ضعف و سالخوردگی نباید کاهش یابد.
در سنت پیامبر اسلام نیز برای سالمندان جایگاه ویژه‌ای در نظر گرفته شده است. در حدیثی از پیامبر اسلام آمده است: از ما نیست کسی که به خردسالان ما رحم نکند و حق بزرگ‌ترهای ما را نشناسد. این سخن، رابطه میان نسل‌ها را تنها یک رابطه خانوادگی نمی‌داند، بلکه آن را بخشی از اخلاق عمومی جامعه معرفی می‌کند.
این نگاه دینی با برخی مباحث فلسفه اخلاق نیز قابل مقایسه است. ارسطو انسان را موجودی اجتماعی می‌دانست و زندگی خوب را در ارتباط با جامعه و فضیلت‌های اخلاقی بررسی می‌کرد. از این منظر، سالمند نباید به دلیل کاهش توان اقتصادی یا جسمی از حیات اجتماعی کنار گذاشته شود؛ زیرا تجربه و حضور او همچنان بخشی از زندگی جمعی است.
در فلسفه اخلاق کانت نیز ارزش انسان وابسته به میزان کارآمدی اقتصادی او نیست. انسان به دلیل برخورداری از کرامت ذاتی، نباید صرفاً وسیله‌ای برای رسیدن به اهداف دیگران تلقی شود. اگر این اصل را درباره سالمندان به کار ببریم، روشن می‌شود که ارزش یک انسان پس از بازنشستگی، بیماری یا کاهش توان جسمی از بین نمی‌رود.
جان رالز نیز عدالت را با توجه به وضعیت گروه‌هایی بررسی می‌کند که در ساختار اجتماعی از امکانات کمتری برخوردارند. از این منظر، سالمندان فقیر، بیماران سالخورده و کسانی که از حمایت خانوادگی محروم‌اند، نیازمند سیاست‌های حمایتی‌اند تا عدالت اجتماعی تنها به شعار تبدیل نشود.
در افغانستان، این مسئله اهمیت بیشتری دارد. سال‌ها جنگ، فقر، مهاجرت و مشکلات اقتصادی، بسیاری از خانواده‌ها را با فشارهای سنگین روبه‌رو کرده است. در چنین شرایطی، سالمندان ممکن است هم‌زمان با کاهش توان جسمی، با مشکلات اقتصادی، دسترسی محدود به خدمات صحی و کاهش حمایت اجتماعی نیز مواجه شوند.
روز جهانی سالمندان بنابراین نباید تنها به مراسم و پیام‌های مناسبتی محدود شود. احترام واقعی به سالمندان زمانی معنا پیدا می‌کند که کرامت آنان در خانواده، خدمات صحی، سیاست‌های اجتماعی و زندگی عمومی حفظ شود. جامعه‌ای که گذشته خود را در قالب سالمندان به حاشیه براند، در واقع بخشی از حافظه و تجربه خود را کنار گذاشته است.
سالمندی، سرنوشت بخشی از امروز و آینده همه انسان‌هاست. چگونگی رفتار ما با سالمندان، فقط درباره آنان نیست؛ درباره تصویری است که از انسان، خانواده، عدالت و جامعه در ذهن خود ساخته‌ایم.
