لوېدیځه اسیا کې د ایران مخ پر زیاتېدونکی نفوذ او د نوو سیمهییزو معادلو بڼه
د لوېدیځې اسیا سیاسي او امنیتي معادلې په وروستیو کلونو کې له پراخو بدلونونو سره مخ شوې دي. دغه بدلونونه داسې نوي واقعیتونه رامنځته کړي چې د ایران اسلامي جمهوریت د رول، نفوذ او ستراتیژیک اهمیت په اړه پخوانۍ ګڼې محاسبې یې بدلولې دي. هغه سیمه چې پخوا د سیالیو، فشارونو او امنیتي کړکېچونو ډګر بلل کېده، اوس د نوو سیاسي او اقتصادي معادلو پر لور روانه ده؛ معادلې چې د ایران له حضور او اغېز پرته بشپړېدل ورته ستونزمن ښکاري.
شنونکي باور لري چې د سیمې په امنیتي جوړښت کې د پام وړ بدلون راغلی او د ځواک توازن د پخوا په پرتله بل رنګ غوره کړی دی. په همدې لړ کې د ایران اسلامي جمهوریت پوځي او دفاعي وړتیاوو، په ځانګړي ډول د توغندیز او بېپیلوټه الوتکو پروګرامونو، د سیمې په ستراتیژیکو محاسبو ژور اغېز کړی دی. د دغو وړتیاوو پراختیا د دې لامل شوې چې د هر ډول احتمالي پوځي تقابل لګښتونه څو برابره لوړ شي او د سیمې هېوادونه د نوو واقعیتونو له مخې خپلې تګلارې تنظیم کړي.
له بلې خوا د فارس خلیج هېوادونو هم په خپلو سیمهییزو سیاستونو کې د پام وړ بدلون راوستی دی. دغه هېوادونه اوس تر پخوا زیات د اقتصادي همکاریو، سوداګریزو پروژو او متقابلو اړیکو پر پراختیا تمرکز کوي. د سیمې ډېری پلازمېنې دې پایلې ته رسېدلې چې د دوامدار ثبات، پانګونې او اقتصادي ودې لپاره همغږي او تفاهم تر هر وخت ډېر اهمیت لري.
د هرمز تنګی، بابالمندب او نورې مهمې سمندري لارې لا هم د نړیوال اقتصاد او انرژۍ د لېږد بنسټیز محورونه ګڼل کېږي. هر ډول امنیتي تحول په دغو لارو کې د نړیوالو بازارونو، د انرژۍ د بیو او سوداګریزو اړیکو پر وضعیت مستقیم اغېز لري. له همدې امله نړیوال قدرتونه هڅه کوي چې په سیمه کې د تاوتریخوالي د پراخېدو مخه ونیسي او د ډیپلوماټیکو لارو چارو له لارې ثبات خوندي وساتي.
د فلسطین، لبنان، سوریې او یمن په څېر د سیمې په مهمو دوسیو کې هم د ایران اسلامي جمهوریت رول د بحث مهم محور ګڼل کېږي. ګڼ شمېر څارونکي باور لري چې د دغو موضوعاتو په اړه هره اوږدمهاله حللاره هغه مهال بریالۍ کېدای شي چې د سیمې ټول اغېزمن لوري پکې ونډه ولري او د متقابل تفاهم فضا رامنځته شي.
په اقتصادي برخه کې هم د ایران جغرافیایي موقعیت ځانګړی اهمیت لري. دغه هېواد د انرژۍ د سترو سرچینو، ترانزیټي دهلېزونو او نړیوالو سوداګریزو لارو په څلورلارې کې موقعیت لري. همدې ځانګړتیا د سیمهییزو او نړیوالو اقتصادي پروژو په نقشه کې د ایران ځای لا مهم کړی دی. د چین د «یو کمربند، یوې لارې» ستره اقتصادي پروژه، د شمال ـ جنوب ترانزیټي دهلېز او ګڼې نورې سیمهییزې پروژې د هغو طرحو له ډلې دي چې د ایران جغرافیایي او اقتصادي اهمیت پکې څرګند لیدل کېږي.
سیاسي څېړونکي وایي چې د لوېدیځې اسیا نوی واقعیت د همکارۍ، متقابل درناوي او ګډو ګټو پر بنسټ ولاړ دی. د دوی په باور، د سیمې ثبات، اقتصادي وده او د ستراتیژیکو پروژو بریا هغه مهال تضمینېدای شي چې د سیمې مهم هېوادونه د ګډو ګټو پر محور حرکت وکړي او د تقابل پر ځای د تفاهم لاره خپله کړي.
په ټوله کې، وروستي سیمهییز او نړیوال تحولات ښيي چې ایران اسلامي جمهوریت د لوېدیځې اسیا په امنیتي، سیاسي او اقتصادي معادلو کې مهم او اغېزمن ځای لري. همدا لامل دی چې د سیمې د راتلونکو بدلونونو، لویو اقتصادي پروژو او امنیتي ترتیباتو په اړه هر ډول بحث کې د ایران رول او دریځ د پام وړ اهمیت لري او د سیمهییزو معادلو له مهمو محورونو څخه شمېرل کېږي.
