از افغانستان تا خاورمیانه؛ پروندهای که در سازمان ملل دوباره روی میز آمده است
همزمان با برگزاری هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل و بالاگرفتن بحثها درباره جنگ علیه ایران، سخنان مسعود پزشکیان درباره حمله به غیرنظامیان، حق دفاع و معیارهای دوگانه در اجرای حقوق بینالملل، پروندهای قدیمیتر را نیز دوباره به مرکز توجه میآورد؛ سابقه عملیات نظامی امریکا و ائتلافهای تحت رهبری واشنگتن در افغانستان، عراق، سوریه و یمن و پرسش درباره مسئولیت قدرتهای بزرگ در برابر قربانیان غیرنظامی.
پزشکیان در سخنرانی ۲۳ سپتمبر در مجمع عمومی سازمان ملل، با اشاره به حملات علیه ایران و نمایش تصاویر کودکان کشتهشده در میناب، تأکید کرد که ایران خود را هدف حمله میداند و حق دفاع از خود را برای این کشور محفوظ میداند. او همزمان از آمادگی تهران برای گفتوگو سخن گفت.
اما برای فهم اهمیت این موضعگیری، تنها نمیتوان به جنگ کنونی نگاه کرد. کارنامه دو دهه گذشته نشان میدهد که تلفات غیرنظامیان در عملیات نظامی امریکا و ائتلافهای تحت رهبری آن، بارها به موضوع تحقیقات، اعتراضهای بینالمللی و حتی اعتراف به خطا تبدیل شده است.
در افغانستان، حمله سوم اکتوبر ۲۰۱۵ به شفاخانه داکتران بدون مرز در کندز یکی از برجستهترین نمونههاست. در این حمله ۴۲ نفر، شامل ۲۴ بیمار، ۱۴ کارمند صحی و چهار همراه بیماران، کشته شدند. داکتران بدون مرز خواستار تحقیقات مستقل شد؛ ارتش امریکا نیز تحقیقات داخلی خود را انجام داد.
در ۲۹ آگوست ۲۰۲۱، در روزهای پایانی حضور نظامی امریکا در افغانستان، حمله یک پهپاد امریکایی در کابل نیز ۱۰ غیرنظامی، از جمله هفت کودک، را کشت. وزارت دفاع امریکا بعداً اعلام کرد که خودرو و سرنشینان آن احتمالاً ارتباطی با داعش خراسان نداشتهاند و فرمانده سنتکام این حمله را یک اشتباه خواند.
عراق نیز نمونه دیگری است. در جریان عملیات بازپسگیری موصل در سال ۲۰۱۷، نیروهای عراقی و ائتلاف به رهبری امریکا با انتقادهای جدی درباره نحوه استفاده از سلاح در مناطق پرجمعیت روبهرو شدند. عفو بینالملل در بررسی ۴۵ حمله، کشتهشدن دستکم ۴۲۶ غیرنظامی را مستند کرد و در یکی از مرگبارترین حملات، حمله هوایی ۱۷ مارچ به محله موصل جدید دستکم ۱۰۵ غیرنظامی را کشت.
در سوریه نیز عملیات ائتلاف به رهبری امریکا علیه داعش در رقه با تلفات گسترده غیرنظامیان همراه شد. عفو بینالملل اعلام کرده است که در جریان عملیات چهارماهه سال ۲۰۱۷ صدها غیرنظامی کشته شدند و تحقیقات این سازمان درباره برخی حملات، شواهدی از نقض احتمالی قوانین جنگ را مطرح کرده است. ائتلاف نیز در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که بین آگوست ۲۰۱۴ تا اپریل ۲۰۱۹، دستکم یکهزار و ۳۰۲ غیرنظامی در عراق و سوریه بهصورت غیرعمدی در حملات ائتلاف کشته شدهاند.
یمن نیز بخشی از همین پرونده است. دیدهبان حقوق بشر در بررسی شش حمله امریکایی در سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۳، کشتهشدن ۸۲ نفر، از جمله دستکم ۵۷ غیرنظامی، را مستند کرد. در حمله دسمبر ۲۰۰۹ به منطقه المجاله، ۴۱ غیرنظامی کشته شدند؛ حملهای که امریکا در آن زمان بهصورت رسمی مسئولیت آن را نپذیرفت.
این موارد البته در شرایط و میدانهای جنگ متفاوت رخ دادهاند و در همه آنها درباره مسئولیت حقوقی یا نظامی امریکا دیدگاه یکسانی وجود ندارد. واشنگتن در موارد مختلف تأکید کرده است که هدف عملیاتش گروههای مسلح بوده و برخی تلفات غیرنظامی ناشی از خطاهای اطلاعاتی یا شرایط پیچیده جنگی بوده است.
با این حال، مجموعه این پروندهها یک پرسش اساسی را در برابر سازمان ملل قرار میدهد: اگر حمایت از غیرنظامیان و رعایت حقوق بینالملل اصل است، آیا این اصل باید بدون توجه به قدرت نظامی و سیاسی کشورها اجرا شود؟
اکنون که ایران در تریبون سازمان ملل از حمله به غیرنظامیان و استانداردهای دوگانه سخن میگوید، پاسخ به این پرسش اهمیت بیشتری پیدا کرده است. مسئله فقط دفاع از یک کشور یا محکومکردن کشور دیگر نیست؛ مسئله اعتبار همان نظمی است که سازمان ملل برای جلوگیری از تکرار جنگ و حمایت از انسانها در برابر قدرت نظامی ایجاد شده است.
تحریریه خبرگزاری سریع
