نابینایی در افغانستان؛ چالش درمان، هزینه و دسترسی به خدمات صحی
برآوردهای جهانی نشان می‌دهد که مشکلات بینایی یکی از چالش‌های مهم صحت عامه است. در افغانستان نیز دسترسی محدود به خدمات چشم‌پزشکی، هزینه درمان و کمبود امکانات در مناطق دوردست، تشخیص و درمان به‌موقع بیماری‌های چشم را دشوار می‌سازد.
بر اساس اطلاعات سازمان جهانی صحت، دست‌کم ۲.۲ میلیارد نفر در جهان با اختلال بینایی نزدیک یا دور زندگی می‌کنند و در دست‌کم یک میلیارد مورد، این مشکل قابل پیشگیری بوده یا هنوز به آن رسیدگی نشده است. این سازمان می‌گوید که خطاهای انکساری اصلاح‌نشده و آب مروارید از مهم‌ترین عوامل اختلال بینایی و نابینایی در جهان‌اند.
در افغانستان، برآوردهای منتشرشده از سوی سازمان جهانی صحت از وجود بیش از ۴۰۰ هزار فرد نابینا و حدود ۱.۵ میلیون فرد دارای اختلال بینایی حکایت دارد. با این حال، این ارقام در گزارش‌های پیشین این سازمان نیز منتشر شده‌اند و در منابع بررسی‌شده، آمار سراسری تازه‌ای که وضعیت سال ۲۰۲۶ را به‌طور دقیق نشان دهد، یافت نشد. بنابراین، این ارقام را باید برآوردهای موجود دانست، نه آمار قطعی امروز کشور.
یک پژوهش علمی که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد، وضعیت بینایی ۳ هزار و ۷۵۱ فرد ۵۰ ساله و بالاتر را در ولایت کابل بررسی کرد. یافته‌های این پژوهش نشان داد که پس از تعدیل آماری بر اساس سن و جنس، ۲.۴ درصد افراد بررسی‌شده نابینا بودند. همچنان، ۲.۲ درصد با اختلال شدید، ۶.۹ درصد با اختلال متوسط و ۸.۷ درصد با اختلال خفیف بینایی روبه‌رو بودند. این یافته‌ها به افراد ۵۰ ساله و بالاتر در محدوده پژوهش مربوط است و نمی‌توان آن را به تمام جمعیت افغانستان تعمیم داد.
بر اساس همین پژوهش، آب مروارید عامل ۳۶.۸ درصد موارد نابینایی در میان افراد بررسی‌شده بود. عیوب انکساری اصلاح‌نشده نیز از عوامل مهم کاهش خفیف بینایی شناخته شد. این یافته‌ها نشان می‌دهد که معاینه به‌موقع چشم، تهیه عینک مناسب و انجام جراحی در موارد نیاز می‌تواند از بخشی از مشکلات بینایی جلوگیری کند یا آن را بهبود بخشد.
با وجود امکان درمان برخی از این بیماری‌ها، هزینه خدمات صحی همچنان مانعی جدی است. در پژوهش ولایت کابل، ۲۲ درصد افرادی که به جراحی آب مروارید نیاز داشتند، هزینه را از موانع مراجعه عنوان کردند؛ ۲۳.۷ درصد نیز گفته بودند که ضرورت انجام جراحی را احساس نکرده‌اند. این ارقام نشان می‌دهد که فراهم‌بودن خدمات درمانی به‌تنهایی کافی نیست و آگاهی مردم و توانایی پرداخت هزینه نیز در دسترسی به درمان نقش دارد.
چالش‌های افراد نابینا در افغانستان به خدمات درمانی محدود نمی‌شود. رفت‌وآمد در جاده‌های فاقد مسیرهای امن پیاده‌روی، نبود علایم قابل تشخیص، دسترسی محدود به کتاب‌های خط بریل و کمبود فرصت‌های آموزشی و کاری می‌تواند استقلال فردی آنان را کاهش دهد. فراهم‌کردن عصای سفید، آموزش جهت‌یابی و حرکت، ابزارهای کمکی و دسترسی به اطلاعات در قالب‌های قابل استفاده، از اقدام‌هایی است که می‌تواند مشارکت افراد نابینا را در زندگی اجتماعی افزایش دهد.
سازمان جهانی صحت بر گسترش خدمات مراقبت از چشم، تشخیص زودهنگام و دسترسی به درمان تأکید می‌کند. با این حال، ارزیابی دقیق وضعیت افغانستان به آمارهای تازه و سراسری درباره شمار افراد نابینا، علت‌های نابینایی، دسترسی به خدمات و تفاوت‌های میان ولایت‌ها نیاز دارد. بدون چنین اطلاعاتی، تعیین اولویت‌های درمانی و سنجش میزان پیشرفت برنامه‌های صحی دشوار خواهد بود.
روز جهانی عصای سفید، در ۱۵ اکتوبر برابر با ۲۳ میزان، فرصتی برای توجه به وضعیت افراد نابینا و موانعی است که در زندگی روزمره با آن روبه‌رو هستند. اهمیت این مناسبت تنها به معرفی عصای سفید خلاصه نمی‌شود؛ بلکه این پرسش را نیز مطرح می‌کند که آیا خدمات صحی، محیط‌های آموزشی، راه‌های عمومی و فرصت‌های کاری به‌گونه‌ای فراهم شده‌اند که افراد نابینا بتوانند با استقلال و امنیت بیشتری زندگی کنند. در افغانستان، پاسخ به این نیازها به گسترش خدمات چشم‌پزشکی، کاهش هزینه درمان و مناسب‌سازی محیط‌های عمومی وابسته است.
