روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات؛ حق دانستن در افغانستان
۲۸ سپتمبر، برابر با ۶ میزان، روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات است؛ روزی که اهمیت حق مردم برای دسترسی به اطلاعات دقیق، معتبر و بهموقع را یادآوری میکند. دسترسی به اطلاعات تنها یک موضوع رسانهای نیست، بلکه یکی از پایههای آگاهی عمومی و رابطه میان شهروندان و نهادهای مسئول است. جامعهای که مردم آن به اطلاعات قابل اعتماد دسترسی داشته باشند، بهتر میتواند درباره مسائل مربوط به زندگی و آینده خود تصمیم بگیرد.
در افغانستان، مسئله دسترسی به اطلاعات در سالهای گذشته همواره با وضعیت سیاسی، اجتماعی و رسانهای کشور گره خورده است. خبرنگاران برای تهیه گزارش درباره رویدادهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی به اطلاعات رسمی نیاز دارند؛ اما اهمیت این موضوع تنها به کار رسانهها محدود نمیشود. شهروندان نیز حق دارند درباره تصمیمها و سیاستهایی که بر زندگی آنان اثر میگذارد، اطلاعات روشن و قابل اعتماد دریافت کنند.
نبود اطلاعات کافی و بهموقع میتواند فضای مناسبی برای شایعات و اطلاعات نادرست ایجاد کند. هنگامی که یک نهاد مسئول درباره یک رویداد یا تصمیم مهم توضیح روشنی ارائه نمیکند، روایتهای مختلف در شبکههای اجتماعی و میان مردم گسترش مییابد و تشخیص واقعیت از ادعا دشوار میشود. از همین رو، اطلاعرسانی شفاف و منظم میتواند در کاهش ابهام و تقویت اعتماد عمومی نقش مهمی داشته باشد.
این مسئله در افغانستان، با توجه به تحولات سیاسی و اجتماعی سالهای اخیر، اهمیت بیشتری دارد. موضوعاتی مانند وضعیت اقتصادی، آموزش، صحت، مهاجرت، خدمات عمومی و تصمیمهای اداری، مستقیماً با زندگی میلیونها شهروند ارتباط دارد. مردم برای تصمیمگیری درباره آموزش فرزندان، کار، مهاجرت، دسترسی به خدمات و مسائل دیگر، به اطلاعات دقیق نیاز دارند. در چنین شرایطی، دسترسی به اطلاعات را نمیتوان تنها یک امتیاز برای خبرنگاران دانست؛ این موضوع با زندگی روزمره شهروندان ارتباط مستقیم دارد.
در عین حال، حق دسترسی به اطلاعات به معنای انتشار هر نوع اطلاعات بدون محدودیت نیست. حفظ حریم خصوصی، اطلاعات شخصی و موارد حساس امنیتی نیز اهمیت دارد. مسئله اساسی، ایجاد یک چارچوب روشن است که در آن هم حق مردم برای دانستن به رسمیت شناخته شود و هم حدود قانونی و مسئولیتهای مربوط به حفاظت از اطلاعات مشخص باشد.
رسانهها نیز در این میان مسئولیت مهمی دارند. دسترسی به اطلاعات زمانی به آگاهی عمومی کمک میکند که اطلاعات دریافتشده با دقت بررسی و با رعایت اصول حرفهای منتشر شود. خبرنگار نباید ادعا را به جای واقعیت ارائه کند و در مواردی که اطلاعات هنوز تأیید نشده است، باید منبع و میزان اطمینان از آن را روشن سازد. راستیآزمایی و تفکیک میان خبر، ادعا و تحلیل، بخشی از مسئولیت رسانهای است.
روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات، فرصتی برای توجه دوباره به اهمیت این اصل در افغانستان است. دسترسی به اطلاعات دقیق و قابل اعتماد میتواند به افزایش آگاهی عمومی، کاهش شایعات و تقویت پاسخگویی نهادهای مسئول کمک کند. در نهایت، حق دانستن زمانی معنا پیدا میکند که اطلاعات درست، بهموقع و برای شهروندان قابل دسترس باشد؛ اصلی که هم برای رسانهها و هم برای جامعه اهمیت اساسی دارد.
